Heb jij een genderbewuste school?

Op 8 december 2015 ging in Brussel een studiedag door die de apotheose vormde voor het Procrustes-project. Dit project liep over meerdere jaren en had tot doel meer inzicht te krijgen in de verschillen tussen jongens en meisjes op school.
Wat maakt dat jongens vaker blijven zitten dan meisjes? Wat maakt dat jongens eerder uitvallen op school dan meisjes? Om welke jongens gaat het dan precies? En welke meisjes doen het toch niet zo goed als algemeen van meisjes wordt beweerd? Wat is het verschil in beleving van de school door meisjes en jongens? En hoe werken we daar zelf bewust en vooral onbewust op in? Wat is er nodig om deze verschillen weg te werken?
Op de studiedag kregen we een overzicht van de onderzoeksresultaten van de afgelopen jaren. Meerdere Vlaamse universiteiten werkten intensief samen (KULeuven, UGent en VUBrussel) onder leiding van professor Ferre Laevers (Expertisecentrum Ervaringsgericht Onderwijs in Leuven) en verschillende studenten doctoreerden op dit project.
Maar we kregen niet alleen de cijfers en de theoretische conclusies. We kregen vooral mee hoe belangrijk het is om genderbewust te werken op school. Centraal staat de wetenschap dat er niet zoiets bestaat als ‘de vrouw/het meisje’ en ‘de man/de jongen’. Tussen uitgesproken vrouwelijkheid en uitgesproken mannelijkheid ligt een heel continuüm. Daarnaast is het zo dat gender een heel breed begrip is. Je vrouwelijkheid/mannelijkheid wordt niet alleen bepaald door je geslacht, maar ook door hoe je je van binnen voelt (genderidentiteit), hoe je je graag toont of gedraagt (genderexpressie) en op wie je valt (geaardheid). Je kan een vrouwelijk lichaam hebben, van stoere sporten houden, op vrouwen vallen en je toch op en top vrouw voelen. Of je kan een mannelijk lichaam hebben, een heel stoer voorkomen hebben, maar je toch niet uitgesproken mannelijk voelen ook al val je op vrouwen.
Uit onderzoek blijkt dat wij van vrij eenzijdige stereotypieën houden en strakke grenzen hanteren wat betreft gender: van meisjes verwachten we dat ze er vrouwelijk uitzien en zich meisjesachtig gedragen (dus niet vechten op de speelplaats) en van jongens verwachten we dat ze er mannelijk uitzien en zich jongensachtig gedragen (van hen schrikken we niet zo als ze eens vechten op de speelplaats).
Maar lang niet alle jongeren passen netjes in deze kadertjes. Zeker niet tijdens de puberteit. Dat is de fase waarin ze op zoek gaan naar zichzelf, naar hun identiteit, hun geaardheid, … Die leerlingen die netjes in onze kadertjes passen, doen het goed op school. Zij doen wat er van hen verwacht wordt en voelen zich goed door de bevestiging en waardering die ze daarvoor krijgen.
Jongeren die zich niet gedragen zoals wij verwachten, hebben het moeilijker. Zij riskeren sneller dan anderen vast te lopen in een moeilijke zoektocht naar zichzelf. Het is niet evident om in een school waar strakke stereotypieën heersen, aan jezelf én op den duur aan anderen toe te geven dat je anders bent omdat je als meisje veel liever automechaniek zou doen dan verzorging of omdat je als jongen op jongens valt.
En jongeren die met zichzelf in de knoop geraken, krijgen het moeilijk op vlak van studeren. Zij riskeren meer dan anderen te blijven zitten of af te haken.
Hoe kunnen we ervoor zorgen dat alle jongeren zich goed in hun vel kunnen voelen? Door een genderbewuste school te zijn. Dit doe je door oog te hebben voor hoe de stereotypen ook bij jou op school leven. Vraag je ‘welke jongens kunnen even helpen met het verzetten van deze zware tafel?’ of vraag je ‘wie kan me even helpen met het verzetten van deze zware tafel?’.
Als je het hebt over beroepen, welke foto zet je dan bij de tekst over een buschauffeur, een postbode, een verpleegkundige, een vroedvrouw, een directeur, een secretaresse,…? Als je het hebt over gezinnen, gebruik je dan ook foto’s van een gezin met 2 moeders of 2 vaders? Of enkel foto’s van een moeder-vader-zoon-dochter-gezin? Schrijf je je vraagstuk als volgt: “Omdat mijn papa nog laat moest vergaderen, zorgde mijn mama voor het avondmaal. Ze begon om 17.45u te koken en om 18.30u konden we aan tafel. Hoe lang was ze bezig in de keuken?”. Of kan het ook zo: “Omdat mijn mama nog laat moest vergaderen, zorgde mijn papa voor het avondmaal…”. Of zo: “Omdat mijn ene papa nog laat moest vergaderen, zorgde mijn andere papa voor het avondmaal…”
Herken je deze: een jongen van 14 die graag de clown uit hangt in de klas, zit uitgedost met een roze lint in zijn haar glunderend te wachten op de reactie van de leerkracht; deze probeert hem met humor weer tot de orde te roepen ‘woehoe, wat ziet mejuffrouw er goed uit!’ of ‘hola, zijn we een mietje geworden?’. Voor die ene jongen is dat misschien wel lollig maar de jongen die ernaast zit en die worstelt met zijn identiteit, kan hiermee weer de boodschap krijgen dat jongens geen meisjesachtige dingen mogen doen of dragen.
Het moet niet altijd gaan om een spectaculaire projectweek waarin we stellen dat ‘anders’ ook ‘normaal’ is. Dat brengt niet veel zoden aan de dijk als je de rest van het jaar op heel subtiele en minder subtiele wijze laat zien wat zogezegd ‘normaal’ is.
Het zit hem net in de details, in de manier waarop je leerlingen aanspreekt. Als je toch foto’s zoekt voor je les of teksten uitschrijft, kan je even goed eens een foto van een mannelijke verpleger gebruiken of een vrouwelijke buschauffeur. Of kan je in je tekst de rollen van mannen en vrouwen eens omdraaien of koppels niet altijd heteroseksueel laten zijn.
Hoe meer je erop let, hoe duidelijker je zal zien dat deze stereotypieën overal doordringen en het niet makkelijk maken voor leerlingen die daar niet aan voldoen maar wel de hele tijd de boodschap krijgen dat het zo hoort.
En naast de vele kleine ingrepen die je kan doen om minder stereotypisch uit de hoek te komen, kan je uiteraard ook een les rond gender inplannen. Dit leidt gegarandeerd tot heel interessante gesprekken!

Ook de Vlaamse Scholierenkoepel neemt een duidelijk standpunt in wat betreft de genderstereotypen in de handboeken. Hierover verscheen ook een artikel in De Standaard.

Wil je graag meer weten over hoe je een genderbewuste school kan worden? Ga dan zeker eens kijken bij www.genderindeklas.be Hier vind je nog veel meer praktische voorbeelden, interessante links, verwijzingen naar boeken, concrete tips,…RoSa (www.rosadoc.be) en Cavaria (http://cavaria.be/vormingen/onderwijs) zijn organisaties die vorming en begeleiding bieden rond dit thema.

Daarnaast kan je ook altijd met vragen rond dit thema terecht bij Veerle Wauters.

Veerle Wauters
Dit artikel staat in Eigen-Wijs 44 (maart 2016).

Reacties zijn gesloten.